Chứng Cuồng Nhị Nguyên (Dichotomania) - Bạn Là Người “não trái” hay “não phải”?

Hãy tưởng tượng bạn đang tham gia một buổi đào tạo kỹ năng sáng tạo. Người hướng dẫn nói: “Đừng lo nếu bạn không sáng tạo. Có thể bạn chỉ là người thiên về não trái.” Cả phòng gật đầu. Một số người thở phào nhẹ nhõm, hóa ra mình không phải thiếu sáng tạo, chỉ là “não trái” mà thôi.

Ý tưởng này nghe rất hợp lý và cũng cực kỳ phổ biến. Trong văn hóa đại chúng, não trái thường được mô tả là trung tâm của logic, phân tích và toán học, còn não phải là nơi của trực giác, nghệ thuật và sáng tạo. Nhưng theo các nhà tâm lý học và thần kinh học trong cuốn 50 Great Myths of Popular Psychology và How the Mind Work, quan niệm này thực chất là một trong những huyền thoại phổ biến nhất của tâm lý học đại chúng Sự thật khoa học phức tạp hơn nhiều, bộ não con người không hoạt động như hai hệ thống tách biệt mà như một mạng lưới thống nhất, nơi hai bán cầu luôn phối hợp chặt chẽ.

Vì sao huyền thoại “não trái – não phải” nghe có vẻ đúng?

Một lý do khiến huyền thoại này tồn tại lâu đến vậy là vì nó bắt nguồn từ một sự thật khoa học có thật rằng hai bán cầu não có mức độ chuyên hóa chức năng nhất định. Ở phần lớn mọi người, các vùng não liên quan đến ngôn ngữ và phân tích cú pháp nằm chủ yếu ở bán cầu não trái. Ngược lại, bán cầu não phải thường xử lý tốt hơn thông tin thị giác, không gian phức tạp, cũng như ngữ điệu và sắc thái cảm xúc trong lời nói (McCrone,1999). Chính sự khác biệt này khiến nhiều người kết luận rằng hai bán cầu giống như hai bộ não riêng biệt, một bên logic, một bên sáng tạo. Nhưng khoa học thần kinh hiện đại cho thấy đây là một sự đơn giản hóa quá mức.

Bộ não thực sự hoạt động thế nào?

Trong một bộ não bình thường, hai bán cầu gần như không bao giờ hoạt động tách rời nhau. Chúng liên tục trao đổi thông tin thông qua thể chai (corpus callosum), một bó dây thần kinh khổng lồ chứa hàng trăm triệu sợi thần kinh kết nối hai bán cầu. Các nghiên cứu hình ảnh thần kinh cho thấy rằng hầu hết các nhiệm vụ nhận thức đều kích hoạt cả hai bán cầu cùng lúc. Sự khác biệt giữa chúng chủ yếu nằm ở cách xử lý thông tin, chứ không phải ở loại thông tin mà chúng xử lý (Mercer, 2010). Ví dụ, khi bạn nghe một câu nói, bán cầu trái giúp phân tích ngữ pháp và từ vựng, trong khi bán cầu phải giúp hiểu ngữ điệu, cảm xúc và ý nghĩa ngầm, và chỉ khi cả hai phối hợp, bạn mới thực sự hiểu trọn vẹn thông điệp.

Thí nghiệm “não chia cắt” nổi tiếng

Một trong những bằng chứng rõ ràng nhất về vai trò của sự kết nối giữa hai bán cầu não đến từ các nghiên cứu của nhà thần kinh học Michael Gazzaniga và Roger Sperry. Phẫu thuật cắt thể chai (corpus callosum) là một thủ thuật y khoa trong đó các bác sĩ cắt đứt thể chai, bó sợi thần kinh lớn nối hai bán cầu não, nhằm ngăn các cơn động kinh nặng lan từ bán cầu này sang bán cầu kia. Nghiên cứu những bệnh nhân đã trải qua phẫu thuật này, các nhà thần kinh học đã phát hiện rằng khi sự kết nối bị cắt đứt, hai bán cầu bắt đầu xử lý thông tin gần như độc lập và không biết những gì bán cầu còn lại đang làm (Gazzaniga, 1998). Ví dụ, nếu một vật thể chỉ được hiển thị cho bán cầu phải, bệnh nhân vẫn có thể dùng tay trái để chọn đúng vật đó. Tuy nhiên, vì bán cầu trái chịu trách nhiệm chính cho ngôn ngữ và không nhận được thông tin, bệnh nhân sẽ không thể gọi tên vật thể ấy và thường tỏ ra bối rối trước hành động của chính mình. Thậm chí trong một số trường hợp, khi bán cầu phải thực hiện một hành động dựa trên thông tin riêng, bán cầu trái sẽ lập tức ngụy tạo (confabulate) một lời giải thích có vẻ hợp lý cho hành động đó. Hiện tượng này cho thấy não bộ có xu hướng duy trì cảm giác thống nhất về bản thân bằng cách tạo ra câu chuyện giải thích cho hành vi, ngay cả khi nó không thực sự biết nguyên nhân.

Như vậy, các nghiên cứu về bệnh nhân “não chia cắt” cho thấy khi sự liên lạc giữa hai bán cầu bị gián đoạn, nhận thức có thể trở nên phân mảnh. Điều này một lần nữa nhấn mạnh rằng trong bộ não bình thường, sự trao đổi liên tục qua thể chai là yếu tố then chốt giúp hai bán cầu phối hợp nhịp nhàng, mang đến một trải nghiệm nhận thức thống nhất và trọn vẹn.

Chứng cuồng nhị phân trong cách chúng ta hiểu về trí tuệ

Một trong những nguyên nhân khiến huyền thoại “não trái - não phải” vẫn tồn tại chính là một xu hướng mà tâm lý gọi là chứng cuồng nhị phân (dichotomania), xu hướng chia thế giới thành hai nhóm đối lập đơn giản. Chúng ta thích những phân loại rõ ràng như logic với sáng tạo, khoa học với nghệ thuật, lý trí với cảm xúc, hay thậm chí là nam tính hay nữ tính, và dán nhãn chúng cho hai bán cầu não (Basil,1988).

Huyền thoại não trái - não phải hoàn toàn phù hợp với cách suy nghĩ này. Tuy nhiên, khoa học đã kết luận rằng không có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy con người có thể rèn luyện để kích hoạt hay ưu tiên sử dụng một bán cầu não cụ thể. Các bài tập hành vi có thể cải thiện phong cách học tập hoặc giải quyết vấn đề, nhưng đó không phải là do sự thay đổi trong việc sử dụng bán cầu não (Druckman & Swets, 1988; Aamodt & Wang, 2008; Corballis, 1999; Della Sala, 1999).

Nếu huyền thoại não trái - não phải là đúng, các nhà khoa học sẽ hoàn toàn logic, còn nghệ sĩ sẽ hoàn toàn sáng tạo. Nhưng thực tế lại cho thấy điều ngược lại. Trí tưởng tượng được sử dụng rất phổ biến trong khoa học và sự logic cũng rất quan trọng trong nghệ thuật. Albert Einstein là một minh chứng điển hình khi ông nhấn mạnh rằng khả năng đặc biệt của mình không nằm ở tính toán toán học, mà ở việc hình dung (visualizing) các hiệu ứng, khả năng và hậu quả. Ông thường sử dụng các thí nghiệm tưởng tượng (như cưỡi trên một chùm ánh sáng) để khám phá các quy luật vật lý phức tạp. Bên cạnh đó, các nghệ sĩ không chỉ hoạt động dựa trên cảm hứng thuần túy. Việc nhận diện và tạo ra các hình khối nghệ thuật thực chất liên quan đến một hệ thống ngôn ngữ hình học (geons) trong não bộ, có cấu trúc và quy luật kết hợp tương tự như ngữ pháp của ngôn ngữ (Steven Pinker, 2009). Nói cách khác, những bộ óc vĩ đại không thuộc về một bán cầu. Sự sáng tạo thực sự thường xuất hiện khi nhiều hệ thống nhận thức khác nhau của bộ não cùng hoạt động, chứ không phải khi một bán cầu làm việc một mình.

Bạn không phải là người “não trái” hay “não phải”

Khoa học thần kinh hiện đại cho thấy rằng bộ não con người không phải là hai hệ thống tách biệt mà là một mạng lưới cực kỳ phức tạp và linh hoạt. Dù hai bán cầu có mức độ chuyên hóa nhất định, các chức năng trí tuệ phức tạp luôn đòi hỏi sự phối hợp của toàn bộ bộ não.

Hiểu đúng điều này giúp chúng ta tránh rơi vào những huyền thoại phổ biến trong tâm lý học đại chúng, cũng như những khóa học hứa hẹn kích hoạt bán cầu não một cách kỳ diệu. Quan trọng hơn, nó giúp chúng ta nhận ra một điều tích cực hơn rằng khả năng của con người không bị giới hạn bởi việc chúng ta thuộc về “não trái” hay “não phải”. Tư duy logic có thể được rèn luyện. Sự sáng tạo cũng vậy. Và cả hai đều là kết quả của một bộ não hoạt động như một hệ thống thống nhất. Nói cách khác, bạn không phải là người “não trái” hay “não phải”. Bạn là một con người với một bộ não có khả năng học hỏi, thích nghi và sáng tạo vượt xa những nhãn dán đơn giản như vậy.

 Tài Liệu Tham Khảo

1. Lilienfeld, S. O., Lynn, S. J., Ruscio, J., & Beyerstein, B. L. (2010). 50 great myths of popular psychology: Shattering widespread misconceptions about human behavior. Wiley-Blackwell.
2. Pinker, S. (1997). How the mind works. W. W. Norton.
3. Aamodt, S., & Wang, S. (2008). Welcome to your brain: Why do you lose your car keys but never forget how to drive, and other puzzles of everyday life. Bloomsbury.
4. Basil, R. (Ed.). (1988). Not necessarily the New Age: Critical essays. Prometheus.
5. Corballis, M. C. (1999). Are we in our right minds? In S. Della Sala (Ed.), Mind myths: Exploring popular assumptions about the mind and brain (pp. 25–42). Wiley.
6. Della Sala, S. (Ed.). (1999). Mind myths: Exploring popular assumptions about the mind and brain. Wiley.
7. Druckman, D., & Swets, J. A. (Eds.). (1988). Enhancing human performance: Issues, theories and techniques. National Academy Press.
8. Gazzaniga, M. S. (1998, July). The split-brain revisited. Scientific American, 279, 50–55.
9. McCrone, J. (1999, July 3). "Right brain" or "left brain”: Myth or reality? New Scientist, 2193.
10. Mercer, J. (2010). Child development: Myths and misunderstandings. Sage.