Hãy tưởng tượng bạn đang ngồi trong quán cà phê và vô tình nghe được cuộc trò chuyện ở bàn bên cạnh. Một người đang nhiệt tình chỉ trích đồng nghiệp: “Anh ta thật kiêu ngạo, lúc nào cũng cố áp đặt ý kiến của mình lên người khác.” Ngay lập tức, hình ảnh một người tự phụ và khó chịu hiện lên trong đầu bạn. Tuy nhiên, một câu hỏi thú vị hơn thường bị bỏ qua: Tại sao người nói lại chọn từ “kiêu ngạo” thay vì “tự tin” hay “quyết đoán”?
Trong tâm lý học xã hội, các phán
xét hiếm khi phản ánh hoàn toàn khách quan về người được đánh giá. Thay vào đó,
chúng thường phản ánh thế giới nội tâm của người đánh giá. Những gì chúng ta nhận
thức ở người khác đều được lọc qua niềm tin, sự bất an, giá trị và kinh nghiệm
cá nhân của chính chúng ta. Do đó, mỗi đánh giá về người khác đồng thời trở
thành dấu vết tâm lý của cá nhân đưa ra phán xét.
Phóng chiếu: Khi cá nhân nhìn thấy
chính mình trong người khác
Trong tâm lý học xã hội, sự phóng
chiếu (projection) được coi là một cơ chế phòng vệ quan trọng giúp cá nhân bảo
vệ lòng tự trọng khỏi những xung đột nội tâm. Khi con người sở hữu những đặc điểm
hoặc cảm xúc mà họ không thích hoặc không thể chấp nhận ở bản thân, họ thường
vô thức gán những đặc điểm đó cho người khác và sau đó chỉ trích họ.
Cơ chế này tạo ra một khoảng cách
tâm lý cho phép cái tôi tránh đối mặt trực tiếp với những thiếu sót cá nhân. Ví
dụ, một người cảm thấy vô cùng bất an về sự trung thực của chính mình có thể trở
nên đặc biệt nhạy cảm với những hành vi "lừa dối" mà họ cảm nhận được
ở người khác. Trong bối cảnh này, việc lên án người khác không chỉ đơn thuần là
một sự đánh giá đạo đức mà còn đóng vai trò như một cách tạm thời trốn tránh sự
khó chịu về vấn đề tâm lý của chính mình.
Do đó, nhiều đánh giá tiêu cực
không chỉ phản ánh đối tượng bị đánh giá, mà còn bộc lộ những khía cạnh của bản
thân mà người nói đang cố gắng phủ nhận, kìm nén hoặc che giấu.
Sự chuyển dịch tính cách tự
phát: Khi lời chỉ trích dán nhãn chính người nói
Một hiện tượng thú vị trong tâm lý
học xã hội là sự chuyển giao đặc điểm tự phát (spontaneous trait transference).
Hiện tượng này cho thấy rằng khi chúng ta mô tả người khác bằng một đặc điểm cụ
thể nào đó, người nghe thường vô thức liên kết đặc điểm đó với người nói.
Daniel Kahneman lập luận rằng quá
trình này có liên quan đến hoạt động của hệ thống tư duy nhanh, chế độ tư duy
nhanh, tự động và có tính liên tưởng cao trong tâm trí con người. Khi ai đó
liên tục sử dụng các từ ngữ như “ngu ngốc”, “thao túng” hoặc “kiêu ngạo”, các mạng
lưới liên tưởng tương ứng sẽ được kích hoạt trong nhận thức của người nghe. Tuy
nhiên, hệ thống tư duy nhanh thường không phân biệt rõ ràng giữa người được mô
tả và người đang mô tả. Kết quả là, những đặc điểm tiêu cực đó có thể gắn liền
về mặt tâm lý với chính người nói.
Nói cách khác, khi cố gắng định
nghĩa người khác, các cá nhân thường vô tình phác họa nên bức chân dung tâm lý
của chính mình. Điều này giúp giải thích tại sao sự chỉ trích không chỉ định
hình ấn tượng về người bị chỉ trích mà còn ảnh hưởng đến cách người khác nhìn
nhận người nói.
Hiện tượng này phản ánh bản chất của
quá trình xử lý kép (dual processing), trong đó nhiều phán đoán xã hội diễn ra
tự động trong tiềm thức mà không cần sự nhận thức có ý thức. Theo nghĩa này,
câu nói phổ biến "Những gì bạn nói về người khác nói lên điều gì đó về bạn"
có thể mang một nền tảng tâm lý sâu sắc hơn nhiều so với những gì người ta thường
nghĩ.
Lăng kính Nhận thức: Tại sao mọi
người tin rằng họ khách quan?
Một câu hỏi quan trọng khác nảy
sinh: Tại sao các cá nhân thường tin rằng phán đoán của họ là hợp lý và khách
quan?
Daniel Kahneman giải thích xu hướng
này thông qua cơ chế WYSIATI (What You See Is All There Is - Những gì bạn thấy
là tất cả những gì tồn tại). Hệ thống tư duy nhanh không tự nhiên tìm kiếm
thông tin còn thiếu nhưng nó nhanh chóng xây dựng một câu chuyện mạch lạc từ dữ
liệu hạn chế mà cá nhân đó có được.
Quá trình này thường hoạt động
thông qua các lược đồ tự nhận thức, tức là các giá trị và niềm tin mà cá nhân sử
dụng để định nghĩa bản thân. Nếu một người rất coi trọng kỷ luật, họ có thể diễn
giải việc người khác đi muộn là bằng chứng của sự “lười biếng” hoặc “vô trách
nhiệm”, thay vì xem xét các yếu tố tình huống phức tạp hơn. Tại thời điểm này,
tâm trí thực hiện một sự thay thế (substitution): Thay vì trả lời câu hỏi khó
hơn, “Điều gì đã khiến người này cư xử như vậy?”, nó trả lời câu hỏi đơn giản
hơn, “Người này có vi phạm các tiêu chuẩn của tôi không?”
Do đó, các phán xét xã hội hiếm khi
là những bức tranh khách quan về thực tế. Thay vào đó, chúng là sản phẩm của một
hệ thống nhận thức được định hình bởi các giá trị cá nhân, kinh nghiệm sống và
nhu cầu bảo vệ lòng tự trọng. Anthony Greenwald đã mô tả quá trình này thông
qua khái niệm “cái tôi toàn trị”, cái tôi liên tục tái cấu trúc ký ức và diễn
giải thực tế theo những cách duy trì một cảm giác tích cực và mạch lạc về bản
thân. Kết quả là, các cá nhân tin rằng họ đang nhận thức “sự thật”, trong khi
trên thực tế họ đang nhìn thế giới qua lăng kính tâm lý được thiết kế để bảo vệ
chính mình.
Kết luận
Có lẽ mục đích của việc hiểu những
cơ chế tâm lý này không phải là để khiến mọi người sợ hãi mọi phán xét mà họ
đưa ra, mà là để khuyến khích sự tự nhận thức và lòng thấu cảm lớn hơn trong
cách chúng ta nhìn nhận người khác. Xét cho cùng, phán xét là một thành phần tự
nhiên của nhận thức xã hội và tâm trí con người liên tục cố gắng diễn giải thế
giới để tạo ra cảm giác trật tự và an toàn. Tuy nhiên, một khi chúng ta nhận ra
rằng mọi phán xét về người khác cũng phản ánh một phần thế giới nội tâm của
chính mình, thì những khoảnh khắc chỉ trích có thể trở thành cơ hội để tự suy
ngẫm.
Thay vì vội vàng kết luận về người khác, mỗi người có thể học cách tự hỏi bản thân: “Điều gì trong kinh nghiệm, giá trị hay sự bất an của chính mình đang được kích hoạt vào lúc này?” Câu hỏi như vậy mở ra khả năng phát triển tâm lý, bởi vì nhận thức về bản thân không làm cho con người yếu đuối hơn, ngược lại, nó cho phép họ trở nên linh hoạt, khiêm tốn và thấu cảm hơn trong các mối quan hệ xã hội. nói cách khác, tấm gương tâm hồn không tồn tại để khiến chúng ta xấu hổ về những khía cạnh đen tối của bản thân, mà để giúp chúng ta nhìn nhận chúng rõ ràng hơn, hiểu chúng sâu sắc hơn, và cuối cùng trở nên nhân ái hơn đối với chính mình và người khác.
Tài liệu tham khảo
Kahneman, D. (2011). Thinking,
fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.
Myers, D. G. (2010). Social
psychology (10th ed.). McGraw-Hill.
Segal, E. A., Gerdes, K. E., &
Steiner, S. (2013). An introduction to the profession of social work:
Becoming a change agent. Cengage Learning.
0 Comments