Đây không phải là một câu chuyện cá
biệt mà phản ánh trạng thái tâm lý phổ biến của con người hiện đại trong một thế
giới ám ảnh bởi sự công nhận xã hội. Tuy nhiên, Alfred Adler, một trong ba trụ
cột lớn của tâm lý học thế kỷ XX, đã đề xuất một khuôn khổ tư duy mang tính
cách mạng để giải phóng con người khỏi trạng thái phụ thuộc tâm lý này.
Phân chia nhiệm vụ: Chìa khóa giải
tỏa áp lực xã hội
Trong lịch sử tâm lý học, sự đối lập
giữa Nguyên nhân luận (Etiology) của Sigmund Freud và Mục đích luận (Teleology)
của Alfred Adler đại diện cho một bước ngoặt trong cách hiểu bản chất hành vi
con người. Freud cho rằng hiện tại của cá nhân bị chi phối bởi những trải nghiệm
và chấn thương trong quá khứ. Trái lại, Adler lập luận rằng con người không bị
quyết định bởi những gì đã xảy ra, mà bởi mục tiêu mà họ hướng tới.
Một trong những khái niệm trung tâm
của tâm lý học Adler là phân chia nhiệm vụ (Separation of Tasks). Adler cho rằng
phần lớn xung đột giữa con người bắt nguồn từ việc chúng ta can thiệp vào nhiệm
vụ của người khác hoặc cho phép người khác can thiệp vào nhiệm vụ của mình. Khi
ranh giới tâm lý bị xóa nhòa, các mối quan hệ dễ rơi vào trạng thái căng thẳng
và phụ thuộc. Từ góc nhìn khoa học hành vi, khái niệm này có sự tương đồng với
lý thuyết Điểm kiểm soát (Locus of Control). Những cá nhân có điểm kiểm soát
bên trong tin rằng họ có khả năng ảnh hưởng đến kết quả cuộc đời mình và thường
có sức khỏe tâm lý tốt hơn. Việc phân chia nhiệm vụ giúp cá nhân xác lập lại
ranh giới kiểm soát, tập trung vào những điều mình có thể thay đổi và chấp nhận
những điều thuộc quyền quyết định của người khác.
Nguyên tắc Phân chia nhiệm vụ được
minh họa rõ ràng trong câu ngạn ngữ: “Chúng ta có thể dẫn con ngựa đến bên
dòng nước, nhưng không thể bắt nó uống nước.” Việc thay đổi bản thân luôn
là nhiệm vụ của mỗi cá nhân. Ví dụ, việc một đứa trẻ có học bài hay không về bản
chất là nhiệm vụ của đứa trẻ, bởi chính nó sẽ chịu hệ quả của việc thiếu kiến
thức. Cha mẹ có thể hỗ trợ hoặc khuyến khích, nhưng việc ép buộc thường dẫn đến
phản kháng và làm suy yếu mối quan hệ.
Do đó, việc từ bỏ nhiệm vụ của người
khác không phải là sự ích kỷ, mà là một hành động giải phóng tâm lý. Khi
cá nhân có đủ can đảm để bị ghét, chấp nhận rằng cách người khác đánh giá mình
là nhiệm vụ của họ, áp lực xã hội sẽ giảm đáng kể và cuộc sống trở nên tự do
hơn.
Từ bỏ nhu cầu được công nhận:
Can đảm để bị ghét
Khao khát được công nhận là một động
lực tiến hóa quan trọng giúp tổ tiên con người duy trì vị trí trong cộng đồng.
Tuy nhiên, khi nhu cầu này trở thành động cơ trung tâm của đời sống tâm lý, nó
có thể biến cuộc đời thành một dạng lối sống nô lệ.
Adler nhấn mạnh một nguyên tắc mang
tính giải phóng: “Bạn không sống để đáp ứng kỳ vọng của người khác, và người
khác cũng không sống để đáp ứng kỳ vọng của bạn.” (Kishimi & Koga, 2018). Việc
cố gắng làm hài lòng tất cả mọi người không chỉ là nhiệm vụ bất khả thi mà còn
dẫn đến sự đánh mất bản sắc cá nhân. Trong tâm lý học hành vi, nỗi sợ bị phán
xét thường dẫn đến cơ chế self-handicapping, nơi cá nhân tạo ra các rào cản cho
chính mình để có thể biện minh cho thất bại và bảo vệ lòng tự trọng. Do đó, can
đảm để bị ghét không phải là thái độ đối đầu xã hội, mà là hệ quả tự nhiên của
việc thực hành phân chia nhiệm vụ: cá nhân sống một cuộc đời chân thực của
mình, còn việc người khác yêu thích hay phán xét là nhiệm vụ của họ.
Energeia: Sống trọn vẹn ở nơi
này và bây giờ
Trong tư duy thông thường, con người
thường xem cuộc đời như một tiến trình tuyến tính, nơi hiện tại chỉ là bước đệm
để đạt tới một mục tiêu tương lai. Quan điểm này khiến phần lớn đời sống bị coi
là giai đoạn tạm thời trước khi đạt được hạnh phúc.
Adler phản đối cách nhìn này và đề
xuất khái niệm Energeia, trong đó quá trình thực hiện cũng chính là kết quả. Cuộc
đời không phải là một đường thẳng liên tục mà là chuỗi những khoảnh khắc độc lập
nối tiếp nhau. Tương tự như một điệu nhảy, người vũ công không nhảy để đến một
điểm đích, mà mục tiêu chính là chính hành động khiêu vũ.
Triết lý này tương đồng với hai
khái niệm quan trọng trong tâm lý học hiện đại là dòng chảy và chánh niệm. Mihaly
Csikszentmihalyi mô tả trạng thái dòng chảy (Flow) là sự tập trung tối ưu, nơi
cá nhân hoàn toàn đắm mình trong hoạt động và đạt được sự thỏa mãn nội tại.
Trong khi chánh niệm (Mindfulness) được mô tả là năng lực tâm lý giúp cá nhân
hiện diện trọn vẹn với trải nghiệm hiện tại, quan sát suy nghĩ và cảm xúc mà
không bị cuốn theo chúng. Khi cá nhân tập trung chiếu sáng khoảnh khắc hiện tại,
quá khứ và tương lai sẽ mất dần quyền chi phối. Điều này không phủ nhận những
gì đã xảy ra trong quá khứ, mà khẳng định rằng chúng không có quyền quyết định
hành vi của chúng ta ngay lúc này.
Cảm thức cộng đồng: Mục tiêu tối
thượng của hạnh phúc
Trong tâm lý học Adler, hạnh phúc
không được hiểu như trạng thái tự mãn cá nhân hay sự tách biệt khỏi xã hội, mà
được định nghĩa thông qua cảm thức cộng đồng (Social Interest), khả năng nhận
thức rằng bản thân là một phần có ý nghĩa trong mạng lưới xã hội rộng lớn hơn.
Theo Adler, con người chỉ thực sự đạt được cảm giác trọn vẹn khi họ cảm thấy mình
thuộc về cộng đồng và có vai trò tích cực trong đó. Vì vậy, hạnh phúc không phải
là một thành tựu mang tính cá nhân thuần túy mà là kết quả của sự hòa nhập tâm
lý giữa cá nhân và xã hội.
Để đạt tới trạng thái này, Adler mô
tả một tiến trình phát triển tâm lý bắt đầu từ chấp nhận bản thân
(Self-acceptance). Đây không phải là sự tự huyễn hoặc về năng lực cá nhân, mà
là khả năng thừa nhận những giới hạn không thể thay đổi đồng thời tập trung nỗ
lực vào những khía cạnh có thể cải thiện. Khi cá nhân đạt được sự chấp nhận bản
thân ở mức độ thực tế, họ có khả năng phát triển bước tiếp theo là tin tưởng
người khác (Confidence in others). Điều này đòi hỏi việc nhìn nhận người khác
không phải như những đối thủ cạnh tranh, mà như những đồng minh cùng tồn tại
trong một cộng đồng chung.
Từ hai nền tảng trên, cá nhân có thể tiến tới bước cuối cùng là đóng góp cho người khác (Contribution to others). Theo Adler, cảm giác rằng mình có ích cho ai đó chính là nguồn gốc tâm lý của hạnh phúc bền vững. Khi cá nhân nhận thức rằng hành động của mình mang lại giá trị cho cộng đồng, họ trải nghiệm ý nghĩa sống vượt ra ngoài lợi ích cá nhân. Phù hợp với quan điểm này, các nghiên cứu trong tâm lý học xã hội cho thấy những cá nhân tham gia vào các hoạt động vì lợi ích cộng đồng thường báo cáo mức độ hài lòng cuộc sống cao hơn đáng kể so với những người chỉ tập trung vào lợi ích cá nhân (Myers, 2010).
Kết luận
Triết lý của The Courage to Be
Disliked cho thấy tự do và hạnh phúc không phải là những phần thưởng được
ban phát từ xã hội, mà là những lựa chọn đòi hỏi lòng can đảm cá nhân. Con người
phải chịu trách nhiệm cho cuộc đời mình, thay vì quy trách nhiệm cho chấn
thương quá khứ hay sự phán xét của người khác.
Tuy nhiên, nghịch lý sâu sắc của tư
tưởng Adler nằm ở chỗ, tự do cá nhân không dẫn tới sự cô lập. Ngược lại, chỉ
khi một người đủ can đảm để sống độc lập khỏi kỳ vọng xã hội, họ mới có khả
năng kết nối chân thành với cộng đồng. Nói cách khác, cá nhân phải học cách đứng
vững trong trách nhiệm của chính mình trước khi có thể thực sự thuộc về xã hội.
Tự do không phải là chạy trốn khỏi cộng đồng, mà là khả năng tồn tại trong cộng
đồng đó với tư cách là chính mình.
Tài liệu tham khảo
0 Comments