Bẫy Hạnh Phúc: Vì Sao Đạt Được Mục Tiêu Không Mang Lại Hạnh Phúc Bền Vững

Hãy tưởng tượng hai đứa trẻ đang ngồi trong xe ô tô trên một chuyến đi đường dài đến Disneyland. Đứa trẻ đầu tiên liên tục phàn nàn và hỏi, “Chúng ta đến nơi chưa?” Đối với đứa trẻ này, toàn bộ thời gian trên xe chỉ là sự chịu đựng vô nghĩa cho đến khi cổng công viên cuối cùng cũng hiện ra. Tuy nhiên, đứa trẻ thứ hai lại cư xử khác, nó quan sát những con bò trên đồng cỏ, thưởng thức đồ ăn nhẹ và chơi trò chơi với bố mẹ dọc đường. Nếu xe bị hỏng giữa đường và chuyến đi phải hủy bỏ, đứa trẻ nào mới thực sự trải nghiệm một chuyến đi có ý nghĩa?

Câu chuyện đơn giản này minh họa cách mọi người hình dung về hạnh phúc: cá nhân thường quá tập trung vào đích đến (mục tiêu) mà bỏ qua hành trình (giá trị). Trong tâm lý học, đặc biệt là trong Liệu pháp Chấp nhận và Cam kết (Acceptance and Commitment Therapy - ACT), việc phân biệt rõ ràng giữa hai khái niệm này là điều cần thiết để thoát khỏi cái bẫy hạnh phúc.

Mục tiêu: Những đỉnh núi ảo ảnh

Trong cuộc sống hiện đại, mục tiêu (goals) thường được ví như những ngọn núi cần chinh phục. Về mặt tâm lý học, mục tiêu đề cập đến những kết quả cụ thể mà cá nhân mong muốn đạt được trong tương lai, chẳng hạn như mua nhà, kết hôn hoặc đạt được cân nặng lý tưởng.

Tuy nhiên, một cuộc sống quá chú trọng vào mục tiêu thường dẫn đến sự bất mãn kinh niên. Tâm trí có xu hướng xây dựng những câu chuyện thuyết phục như: “Tôi sẽ chỉ thực sự hạnh phúc khi có được công việc này” hoặc “khi cuối cùng tôi tìm được người bạn đời hoàn hảo.” Trong khuôn khổ này, hiện tại trở thành một khoảng thời gian chịu đựng tạm thời, chỉ được chấp nhận vì lời hứa về một khoảnh khắc thỏa mãn ngắn ngủi trong tương lai.

Sự thất vọng này một phần bắt nguồn từ một cơ chế tâm lý cơ bản được gọi là guồng quay thích nghi (Hedonic Treadmill). Con người thích nghi nhanh chóng với những thay đổi tích cực. Cũng giống như mắt điều chỉnh khi chuyển từ bóng tối sang ánh sáng, sự phấn khích trải nghiệm sau khi đạt được mục tiêu nhanh chóng trở thành chuẩn mực tâm lý mới. Niềm vui ban đầu phai nhạt, và một mục tiêu mới sớm xuất hiện, duy trì cảm giác rằng những gì mình đang có vẫn chưa đủ.

Nhà tâm lý học Steven Pinker (1997) cũng lập luận rằng việc theo đuổi hạnh phúc một cách trực tiếp, hiểu là theo đuổi những trạng thái cảm xúc dễ chịu, thường là công thức dẫn đến thất vọng. Ông cho rằng cảm xúc của con người tiến hóa thông qua chọn lọc tự nhiên để thúc đẩy sự sống còn và sinh sản, chứ không phải để duy trì trạng thái thỏa mãn kéo dài. Khi các cá nhân tập trung quá mức vào việc tích lũy những thành tựu, họ có nguy cơ bỏ qua giá trị của chính hành trình, nơi sự hiện diện và sự linh hoạt về tâm lý mới là nguồn gốc thực sự của ý nghĩa bền vững.

Giá trị: Chiếc la bàn nội tâm

Nếu mục tiêu đại diện cho những điểm đến cụ thể, thì giá trị sống (values) lại giống như một la bàn nội tâm. Giá trị đề cập đến những mong muốn sâu sắc về cách sống và những phẩm chất mà một người muốn thể hiện qua những hành động thường nhật.

Sự khác biệt cơ bản là mục tiêu có thể hoàn thành, trong khi giá trị thì không bao giờ kết thúc. Ví dụ, người ta có thể đạt được mục tiêu kết hôn, nhưng không bao giờ hoàn thành quá trình trở thành một người bạn đời yêu thương. Phẩm chất này phải được thể hiện liên tục thông qua hành vi và quyết định hàng ngày.

Vì lý do này, các giá trị mang lại nguồn động lực bền vững hơn. Trong khi mục tiêu thường phụ thuộc vào hoàn cảnh bên ngoài và các yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát cá nhân, thì hành động phù hợp với các giá trị luôn có thể được thực hiện trong hiện tại.

Một minh họa nổi bật cho nguyên tắc này xuất phát từ nghiên cứu do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thực hiện tại các trại tị nạn. Trong bối cảnh mà nhiều mục tiêu quan trọng, như đảm bảo chỗ ở ổn định hoặc có được việc làm ý nghĩa, trở nên gần như không thể đạt được, nhiều người tị nạn vẫn duy trì được ý nghĩa và khả năng phục hồi bằng cách kết nối với các giá trị cốt lõi. Mặc dù họ không thể thay đổi sự khắc nghiệt của hoàn cảnh, họ vẫn có thể lựa chọn đối xử với bản thân và người khác bằng lòng tốt, sự cảm thông và sự kiên trì (Harris, 2021). Bằng cách tập trung vào những gì nằm trong tầm kiểm soát của họ, cụ thể là hành động dựa trên giá trị, các cá nhân có thể giữ gìn phẩm giá và sức sống tinh thần ngay cả khi đối mặt với những khoảng cách đau đớn giữa khát vọng và thực tế.

Tính linh hoạt về tâm lý và hành động tận tâm

Liệu pháp chấp nhận và cam kết (Acceptance and Commitment Therapy - ACT) giúp các cá nhân trau dồi sự linh hoạt về tâm lý, khả năng sống trọn vẹn trong hiện tại, chấp nhận những trải nghiệm nội tâm khó khăn và tiếp tục theo đuổi những điều thực sự quan trọng.

Trong khuôn khổ này, con người không còn hoàn toàn bị chi phối bởi những phản ứng tự động của tâm trí. Thay vì rơi vào tuân phục (Obey), coi mọi suy nghĩ tiêu cực như mệnh lệnh phải làm theo, hoặc đấu tranh (Struggle), cố gắng vô vọng để loại bỏ cảm xúc khó chịu, chúng ta học cách gỡ móc (unhook) khỏi những suy nghĩ đó. Từ vị trí tự do về mặt tâm lý này, họ có thể tham gia vào những hành động có chủ đích như những hành vi cụ thể, dù nhỏ đến đâu, được dẫn dắt bởi các giá trị chứ không phải bởi nỗi sợ hãi.

Theo ACT, những phẩm chất như lòng dũng cảm hay lòng trắc ẩn không phải là những đặc điểm chỉ xuất hiện khi trạng thái cảm xúc phù hợp nảy sinh. Mọi người có thể cảm thấy lo lắng, run rẩy hoặc sợ hãi, những phản ứng sinh học “chiến đấu hay bỏ chạy”, nhưng vẫn lựa chọn hành động phù hợp với những giá trị mà họ trân trọng. Trong khuôn khổ của ACT, thành công không được định nghĩa bằng việc đạt được trạng thái cảm xúc dễ chịu mà bằng khả năng sống nhất quán với các giá trị của mình trong thời điểm hiện tại.

Kết luận

Chúng ta thường cho rằng thành công là phần thưởng chờ đợi ở cuối con đường, dành riêng cho những người đã đạt đến đỉnh cao mục tiêu của mình. Trên thực tế, thành công không nằm ở việc đạt được mục tiêu mà nằm ở việc sống theo giá trị của bản thân ngay tại đây và bây giờ. Một người có thể thành công ngay lập tức bằng cách lựa chọn hành động tử tế trong chính khoảnh khắc này, ngay cả khi những mục tiêu lớn lao của họ vẫn còn xa vời hoặc đã tan vỡ.

Giống như đứa trẻ thứ hai trong chuyến đi đến Disneyland, hạnh phúc không nằm ở khoảnh khắc cuối cùng cũng được nhìn thấy chuột Mickey. Mà hạnh phúc nằm ở khả năng trải nghiệm và hòa mình trọn vẹn vào từng chặng của cuộc hành trình.

 

Tài liệu tham khảo

Harris, R. (2021). The happiness trap: Stop struggling, start living (2nd edition). Exisle Publishing.

Myers, D. G. (2010). Social psychology (10th edition). McGraw-Hill.

Pinker, S. (1997). How the mind works. W. W. Norton & Company.

Tavris, C., & Aronson, E. (2020). Mistakes were made (but not by me): Why we justify foolish beliefs, bad decisions, and hurtful acts. Houghton Mifflin Harcourt.