Bạn không phải là nạn nhân của một thế giới phức tạp mà bạn chính là người tích cực lựa chọn sự phức tạp đó

Trong một căn phòng tĩnh lặng giữa đêm đông Kyoto, một chàng thanh niên mang theo sự phẫn nộ và hoài nghi đã đối diện với một triết gia. Chàng trai tin rằng thế giới là một mớ hỗn độn của những mâu thuẫn và bất công, nơi con người bị xiềng xích bởi quá khứ và hoàn cảnh, như thể đang lạc trong một mê cung không lối thoát. Tuy nhiên, triết gia đã đưa ra một tuyên bố gây chấn động: “Thế giới này thực ra rất đơn giản, và cuộc đời cũng vậy. Sở dĩ nó có vẻ phức tạp là vì chính anh đang làm cho nó trở nên phức tạp.” Tuyên bố này không chỉ mang tính triết học mà còn đặt nền tảng cho một sự tái cấu trúc nhận thức sâu sắc về bản thân và thực tại dưới lăng kính của tâm lý học Adler.

Trước hết, sự phức tạp của thế giới bắt nguồn từ việc con người nhầm lẫn giữa thực tại khách quan và thực tại chủ quan. Theo Adler, con người không sống trong một thế giới khách quan, mà trong một thế giới đã được diễn giải và gán ý nghĩa bởi chính mình. Ví dụ, nước giếng khoan duy trì nhiệt độ ổn định ở mức 18°C quanh năm.Tuy nhiên đối với người uống nó trong cái nóng oi bức của mùa hè, nó lại có cảm giác lạnh buốt. Còn đối với cùng người đó vào giữa mùa đông, nước lại có cảm giác ấm áp. Nước vẫn vậy, nhiệt kế vẫn không nhúc nhích, chỉ có chủ quan của người dùng nó thay đổi. Vì vậy, khi một cá nhân khẳng định thế giới phức tạp, thực chất họ đang nhìn thực tại qua một lăng kính đã nhuộm màu. Vấn đề không nằm ở thế giới, mà nằm ở cách thế giới được tri nhận.

Thứ hai, con người có xu hướng phức tạp hóa cuộc sống thông qua việc bám víu vào nguyên nhân luận (Etiology), tức niềm tin rằng quá khứ quyết định hiện tại. Trái lại, Adler đề xuất mục đích luận (Teleology), cho rằng hành vi con người được định hướng bởi mục tiêu hiện tại hơn là bị chi phối bởi nguyên nhân quá khứ. Từ góc nhìn này, cá nhân không phải là một thực thể thụ động bị đẩy bởi các biến cố đã qua, mà là một chủ thể chủ động kéo hành vi của mình hướng tới những mục đích nhất định. Chẳng hạn, một người sống khép kín không đơn thuần vì từng bị tổn thương, mà vì họ đang theo đuổi mục tiêu hiện tại là tránh né rủi ro trong các mối quan hệ. Họ thậm chí có thể duy trì lo âu và sợ hãi như những công cụ tâm lý để phục vụ mục tiêu đó. Như Kahneman (2011) chỉ ra, hệ thống tư duy nhanh của con người có xu hướng tạo ra những câu chuyện mạch lạc về quá khứ, ngay cả khi chúng không chính xác, nhằm duy trì cảm giác kiểm soát và nhất quán. Khi chuyển từ câu hỏi “tại sao điều này xảy ra?” sang “điều này phục vụ mục đích gì?”, cấu trúc phức tạp của những lời biện minh sẽ dần được giải mã.

Cuối cùng, điều mà chúng ta thường gọi là tính cách thực chất là phong cách sống (Lifestyle) theo cách gọi của Adler, một hệ thống niềm tin và chiến lược sống được hình thành từ sớm. Mặc dù phong cách sống thường được định hình một cách vô thức vào khoảng mười tuổi, nó không phải là một bản án bất biến mà hoàn toàn có thể được tái cấu trúc. Tuy nhiên, con người thường duy trì sự phức tạp thông qua cái mà Adler gọi là “lời nói dối cuộc đời” (Life-lie), việc đổ lỗi cho hoàn cảnh, di truyền hoặc quá khứ để né tránh các nhiệm vụ cốt lõi của cuộc sống như công việc, tình bạn và tình yêu. Sự lựa chọn này không phải ngẫu nhiên, nó mang lại một lợi ích tâm lý nhất định. Chủ nghĩa bi quan và trạng thái bất hạnh, dù tiêu cực, lại tạo cảm giác quen thuộc và an toàn, đồng thời giúp cá nhân tránh đối mặt với nguy cơ thất bại nếu thay đổi. Như Adler nhấn mạnh: “Điều quan trọng không phải là bạn sinh ra đã có gì, mà là bạn sử dụng những gì mình có như thế nào.”

Hành trình từ phức tạp đến đơn giản hóa thực tại của Adler không yêu cầu chúng ta phải thay đổi thế giới, mà yêu cầu chúng ta phải có lòng can đảm. Tự do thực sự đạt được thông qua việc phân chia nhiệm vụ, chỉ tập trung vào những gì thuộc quyền kiểm soát của mình và từ bỏ những gì thuộc về người khác. Chúng ta thường dành cả đời để phàn nàn rằng thế giới này quá phức tạp và tôi không có lựa chọn nào khác ngoài việc đau khổ. Tuy nhiên, theo Adler, sự thật lại hoàn toàn ngược lại, bạn không phải là nạn nhân của một thế giới phức tạp mà bạn chính là người tích cực lựa chọn sự phức tạp đó. Bởi vì sự phức tạp là một pháo đài bảo vệ hoàn hảo. Miễn là thế giới còn phức tạp, bạn vẫn còn lý do để không phải thay đổi, không phải chịu trách nhiệm cho hạnh phúc của mình và không phải đối mặt với nỗi sợ bị người khác ghét. Nói cách khác, chúng ta tôn thờ huyền thoại về thế giới phức tạp vì sự đơn giản, gắn liền với tự do và trách nhiệm, đặt ra một gánh nặng hiện sinh mà không phải cá nhân nào cũng sẵn sàng gánh vác.

Tài liệu tham khảo

Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.

Kishimi, I., & Koga, F. (2018). The courage to be disliked: The Japanese phenomenon that shows you how to change your life and achieve real happiness. Atria Books.

Pinker, S. (1997). How the mind works. W. W. Norton & Company.